Waterval in het Zuiderbad

Een glanzende waterkoepel valt uit de stenen reuzengolf omlaag en stuurt een krans van ontelbare witte belletjes het bad in.

Plaats: hoek Hobbemastraat en Hobbemakade
Fietsschool Velox: architect Jonas Ingenohl (1855-1925)
Opening: 27 juli 1898
Verbouwing tot zwembad met waterval: architect Jan Stuyt (1868-1934)
Opening: 1912

Aan de ondiepe zijde van het zwembad gaan twee blauw betegelde trappen het water in. Tussen de trappen golft een muur, bekleed met mozaïek in de kleuren van de zee en het wit van schuimende koppen. Een glanzende waterkoepel valt uit de stenen reuzengolf omlaag en stuurt een krans van ontelbare witte belletjes het bad in.

Fietsschool

Het zwembad is oorspronkelijk gebouwd als fietsschool. Tegen het einde van de 19e eeuw bloeide de fietsenhandel in Amsterdam. Al in 1817 had de Duitser Von Drais een bestuurbare loopfiets uitgevonden. In 1864 maakte Ernest Michaux, zoon van een Parijse wagenmaker, de vélocipède, een fiets met trappers aan de as van het grote voorwiel. De wielen waren van hout, later van ijzer. Om harder te kunnen rijden werd het voorwiel steeds groter. In 1880 kwam de fiets van de Engelsman Starley op de markt. Zijn rijwiel had twee gelijke wielen en een ketting die over twee tandwielen liep. Toen in 1888 de fiets luchtbanden kreeg, begon het rijwiel echt populair te worden. De mensen gingen op de fiets de natuur in. Ook leger, politie en brandweer maakten gebruik van het rijwiel.
In Amsterdam vestigden zich verschillende fietshandelaren, de eerste in de Plantage in 1869. Vaak had de rijwielhandelaar er een openlucht rijwielschool bij, want het rijden op de fiets moest geleerd worden. Een instructeur gaf les en zijn hulpjes renden mee en hielden de fietser vast tot de berijder zijn evenwicht kon bewaren. Ook vrouwen leerden fietsen, meestal op een damesrijwielschool met instructrice. De dames droegen een Vélocipède-costume met wijde pofbroek of pantalonrok.

Architect Ingenohl

Jonas Ingenohl en zijn collega Karel Joan Muller, zelf beiden enthousiaste sportbeoefenaars, werkten sinds 1862 samen. Met financiële steun van particulieren, zoals de bankier A.C. Wertheim bouwden zij een sportschool aan de Marnixstraat (nu jeugdtheater De Krakeling). In 1896 werd de eerste overdekte Bad- en Zweminrichting in Amsterdam aan de Heiligeweg geopend, ook door Ingenohl en Muller gebouwd met financiële steun van Wertheim. Ingenohl had grote bewondering voor architect P.J.H. Cuypers, die 10 jaar eerder het Rijksmuseum had gebouwd. Hij keek de kunst af van Cuypers, "de kunst om met zo weinig mogelijk middelen zoveel mogelijk te doen".
Fietshandelaar W. Vrolijk gaf architect Jonas Ingenohl opdracht om op de hoek van de Hobbemastraat en Hobbemakade een overdekte rijwielschool voor aankomende fietsers te bouwen.
De nieuwe rijwielschool Velox met een oefenhal van 50 bij 30 meter was de grootste overdekte rijwielschool van Nederland. De aankomende vélocipedisten konden gebruik maken van garderobes en douches, apart voor dames en heren en er was een restaurant. De wanden van de zaal waren bekleed met kussens tegen blauwe plekken en vanaf balkons aan twee kanten van de zaal konden bezoekers kijken naar het vallen en opstaan van de fietsers. Links van de uitspringende entreehal aan de voorkant werden, in een aanbouw met ronde hoek, de nieuwste fietsen getoond en rechts van de hal was een werkplaats om fietsen te repareren.
Al na zes jaren moest de luxe rijwielschool zijn deuren sluiten. Fietslessen werden overbodig. Mensen gingen handiger met het rijwiel om, ouders leerden hun kinderen zelf fietsen. De hal werd daarna gebruikt voor tentoonstellingen en evenementen.

Zuiderbad

Particulieren, waaronder de arts professor Otto Lanz, namen het initiatief om van de Veloxhal een zwembad te maken. In 1910 gaf de NV Maatschappij Zuiderbad opdracht aan de architect Jan Stuyt de hal te verbouwen. Jan Stuyt werkte o.a. op het bureau van P.J.H Cuypers. De architect nam in zijn ontwerp van de inrichting van het zwembad verschillende bestaande onderdelen op, zoals de brede entreetrap en de twee balkons. Het verrassende element in het zwembad was de art-decofontein met het wapen van Amsterdam.

Literatuur en bronnen

Bouwkundig weekblad De Opmerker 1891 nr. 26. J. Ingenohl, "Esthetische beschouwingen over de hedendaagse bouwkunst".
Ons Amsterdam 1998. Drs. B. van Lier, “Zuiderbad ontsnapt weer aan sluiting. 2001”.
Amstelodanum 1999 nr. 86. Marieke De Haan, "Het Heiligewegbad en het Zuiderbad".
Van Bouwen en Sieren, 7/1932. Architect in Den Haag (Jan Stuyt).