Muurfontein

Beeldhouwer John Rädecker noemde de raadselachtige koppen 'Nacht' en 'Dag'.

Plaats: Plantage Muidergracht 4, in de westelijke zijgevel van het Zeeman Laboratorium aan het Overloopplantsoen.
Datum: 1920
Architect: A.A. Kok (1881-1951)
Beeldhouwer: John Rädecker (1885-1956)
Materiaal: baksteen, graniet, roestvast staal
Afmetingen: hoogte 2 m breedte 5 m diepte 2,10 m

Nacht en Dag

Het bakstenen gebouw is ontworpen in de zakelijke, laat berlagiaanse stijl. Drie grijs-granieten gevelbanden in de rode baksteen lopen beneden langs de gevels. De twee kolommen aan weerszijde van de fontein zijn, net als de gevels, opgebouwd uit de grijze en rode banden. De twee raadselachtige koppen, gebeeldhouwd door Johan Rädecker, passen precies in de bovenste granieten band. John Rädecker noemde de koppen ‘Nacht’ en ‘Dag’.

Beeldhouwer Johan Rädecker (1885-1956)

De jonge Rädecker leerde de techniek van houtsnijden en beeldhouwen in het steenhouwersbedrijf van zijn vader en vanaf zijn veertiende als betaalde werknemer bij meubelmakerijen en steenhouwerijen. John Rädecker volgde de Rijksacademie in Amsterdam en vertrok in 1910 naar Antwerpen. Hij heeft meerdere keren in Parijs gewoond en gewerkt. Zijn belangrijkste werkplaats stond in Amsterdam en in Groet, waar hij woonde, aan de rand van de duinen. De beeldhouwers J. Mendes da Costa en L. Zijl waren zijn grote voorbeelden, maar hij ontwikkelde al vroeg een eigen stijl: expressionistisch, dromerig en verfijnd. Tijdgenoot beeldhouwer en schrijver L. Braat zag in de beelden van Rädecker een “verdroomde of zeer verhevigde expressie”. De maskers en dwergen uit de jaren 1920-1925 lijken uit een andere wereld te komen, krachtig en mysterieus. Zijn tekeningen en beelden hebben een golvende beweging, zijn naar binnen gekeerd en en stijgen boven de zwaartekracht uit.
Het bekendste beeldhouwwerk van John Rädecker is het Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam, tevens zijn laatste werk, hij stierf kort na de voltooiing van het monument.

Architect A.A. Kok

Het gebouw met de muurfontein is omstreeks 1920 ontworpen door bouwkundige Abel Antoon Kok, toen in dienst van Publieke Werken. A.A. Kok heeft veel betekend voor Amsterdam door zijn strijd voor het behoud van de "Historische Schoonheid" in de binnenstad en de deskundige wijze waarop hij restauraties verrichtte. Als secretaris van Bond Heemschut (vereniging tot bescherming van cultuurmonumenten in Nederland) van 1923 tot 1946 en redacteur van dat blad, kwam Kok veel te weten over oude panden. Hij was altijd bezig oude bouwkundige tekeningen en prenten te bemachtigen op veilingen en vond het een “leerzame sport uit te zoeken wat ze voorstelden en van welke architect ze waren”. Hij was een fanatiek verzamelaar. Zijn verzameling, de 'Atlas van Kok', bevat Amsterdamse kaarten, tekeningen, bouwtekeningen, prenten, foto's en prentbriefkaarten over een periode van drie eeuwen.
Naast de vele restauraties die hij uitvoerde heeft hij ook nieuwe gebouwen ontworpen zoals het Zeeman laboratorium.

Zeeman Laboratorium

Plantage Muidergracht no. 4 werd gebouwd als laboratorium voor Pieter Zeeman, hoogleraar in de natuurkunde aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. Zeeman werd in 1902 winnaar van de Nobelprijs voor zijn ontdekking op het gebied van magnetisme en de invloed hiervan op straling, het zogenaamde 'Zeeman-effect'. Op 18 juni 1923 werd het nieuwe Laboratorium ‘Physica’ feestelijk geopend. Het laboratorium kreeg in 1940, ter gelegenheid van de 75e verjaardag van Zeeman, bij gemeentelijk besluit een nieuwe naam, 'Zeeman Laboratorium'. De naam staat op de voorgevel. Boven het voorportaal is in glas en lood het zeeman-effect verbeeld.
Het Zeeman Laboratorium heeft tot 1991 als natuurkundig laboratorium dienst gedaan. Sinds 1992 is het Instituut voor Maatschappijwetenschappen in het gebouw gehuisvest.

De muurfontein heeft jarenlang droog gestaan. In 2003 is een nieuw pompsysteem aangelegd door loodgieter Karel Jansen, van loodgietersbedrijf Martin Kool. De metalen rozet op de muur, waar de waterstraal tevoorschijn komt, is vervangen door een metalen plaat. Jansen heeft de metalen plaat versierd met de drie Andrieskruizen en de U van Universiteit van Amsterdam. Het water valt weer klaterend uit de muur in de fonteinbak en stroomt met drie koele stralen in het bassin. Op de kolommen zwijgen de koppen geheimzinnig.

Literatuur en bronnen

Archief Stedelijk Museum, stamboek no. VBA 1881.
Ypke Koopmans, Muurvast en gebeiteld. Beeldhouwkunst in de bouw 1840-1940. NAi Uitgevers. 1994.
Gemeente Archief Amsterdam. L.P.J. Braat, Uit de werkplaatsen der beeldhouwers. N.V. uitgever De Spieghel Amsterdam. 1926.
Ons Amsterdam 36/61. Marijke Beek, Abel Antoon Kok: architect, activist en verzamelaar.
Dienst Bouw en Huisvesting Universiteit van Amsterdam, Expertise rapport behoudende het pand Plantage Muidergracht 4-6, oktober 1978.
Stroom. Artikel van P.F.A. Klinkenberg, "Monsieur Zeeman, votre laboratoir est une perle!"