Watergordijn

Het water valt als een gordijn van glinsterend wit kant naar beneden.

Plaats: Zuiderkerkhofplein
Datum: 1983
Architect: Hans Hagenbeek
Materiaal: marmeren bassin, spiegelpanelen van hard glas
Afmetingen: hoogte 12 m  breedte 2 m

Langs de hoge witte muur tussen twee woningblokken glijdt een waterval over een baan van spiegelende tegels. De hoge baan is van boven afgerond als bij een poort. Onder de boog van de poort met de drie Andrieskruizen gutst het water uit een brede donkere gleuf. Een gordijn van water als glinsterend wit kant komt naar beneden tot het over de zilverkleurige drempel in het bassin tuimelt. De rand van het bassin vormt een dubbele halve cirkel van wit marmer. De buitenste boog is lager en wordt zo een zitbank met de rug naar het koele geklater. Architect Hans Hagenbeek ontwierp de huizenblokken met de waterval en de inrichting van het plein.

Woningbouw op de metro

Bij het bouwen van huizen op de metrotunnel is heien niet mogelijk. Het huizenblok met waterval staat boven op een rubberen funderingsplaat die op de metrobuis ligt. Het probleem voor architect Hans Hagenbeek was dat hij bij de bouw van het blok woningen rekening moest houden met een ventilatierooster van vijf bij vijf meter boven de metro. De ventilatie is nodig om - voordat de trein op het perron aankomt - de stuwlucht een uitweg te geven die de metrotrein in de tunnel voor zich uitduwt. Anders waaien de wachtende passagiers weg. Die ventilatieroosters zitten bij alle metrostations. Hans Hagenbeek moest een koker van vijfentwintig vierkante meter in zijn gebouw verwerken. Die luchtstuwkoker moest tot aan het dak reiken om lawaaioverlast door de komende en gaande metrotreinen te voorkomen. Dat betekende een lelijke hoge blinde muur middenin zijn gebouw. De Bewonersraad van de Nieuwmarktbuurt vond dat een kunstenaar vorm moest geven aan dat kale stuk muur. Het Gemeentelijk Vervoerbedrijf was bereid daar wat geld aan te besteden. Maar Hans Hagenbeek wilde het gebouw helemaal zelf ontwerpen en vroeg of hij niet voor kunstenaar mocht spelen. Men vond dat een goed idee en de architect ging aan de slag. Eerst dacht hij aan een grote open cirkel bovenin de wit gepleisterde muur met een paar ijzeren staven als een soort versiering. Die ronding bovenin de muur bracht hem op het idee van een poort. Beneden aan weerskanten had hij al poortjes ontworpen, die de entrees tot de woningen vormen. Maar de hoge poort in de blind muur gaf nergens toegang toe, daar moest iets mee gebeuren. Het Zuiderkerkhofplein is als een hofje waar rust heerst tussen het drukke stadsgewoel van de binnenstad. Bij de prettige tijdloze sfeer van het pleintje hoort het geluid van vallend water, vond Hagenbeek. Het idee van een waterval met bassin was geboren. De architect heeft het marmer voor het bassin zelf uitgezocht in een marmergroeve in Italië. Het marmerblok met de zwarte adering is daar volgens zijn tekening in stukken gezaagd en naar Nederland vervoerd.
In 1983 was de feestelijke opening van het plein. Toenmalig burgemeester Ed van Thijn heeft de waterval officieel in gebruik gesteld. Bij het gebeier van de Zuiderkerkklokken begon het water naar beneden te vallen langs de tegels tot in het marmeren bassin. Oorspronkelijk liep het water langs een baan van roestvrijstalen tegeltjes van 10 bij 10 cm. Maar die begonnen los te springen. De luchtkoker is van beton, beton zet uit en krimpt anders dan staal. Ook weer op kosten van het Gemeentelijk Vervoerbedrijf is de waterval na acht jaar gerenoveerd. Inplaats van de stalen tegels zijn er grotere spiegelpanelen van hard glas in de poort gezet op een aparte wand, met isolatie tussen de wand en het beton. Het materiaal kan nu onafhankelijk van elkaar krimpen of uitzetten. De panelen zitten in een raam van rubberen strips. Als er een kapot zou gaan is zo’n paneel makkelijk te vervangen. 
Het grootste probleem, die grote luchtkoker, heeft de mooie en bijzondere waterval opgeleverd, uniek in Amsterdam.

Het Zuiderkerkhof

De gemeenteraad wilde het plein Zuiderkerkplein noemen, maar daar hebben Hans Hagenbeek en de Projectgroep Nieuwmarkt fel tegen geprotesteerd. Zij vonden Zuiderkerhofplein een veel toepasselijker naam. Immers rond de Zuiderkerk lag eeuwenlang een kerkhof. De Zuiderkerk, de eerste als zodanig gebouwde protestantse kerk in Amsterdam, is ontworpen door Hendrick de Keyser tussen 1603 en 1614. Het 17e eeuwse poortje aan de kant van de Sint Antoniesbreestraat is ontworpen en gehakt in de werkplaats van Hendrick de Keyser. Op het hardstenen poortje zijn schedels met botten op een pelt (lijkkleed) afgebeeld. De Zuiderkerk werd al sinds 1929 niet meer gebruikt door de Hervormde Gemeente. Sinds 1988 is het kerkgebouw als informatiecentrum voor ruimtelijke ordening en volkshuisvesting ingericht.
In herfst en winter staat de spiegelende baan van de waterval droog.  Dan spiegelen de voortjagende wolken en de hoge toren van de Zuiderkerk zich in de glanzende tegels.

Literatuur en bronnen

Gesprek met Hans Hagenbeek.
Archief Informatiecentrum Zuiderkerk.