Omstreden monument

Symbool van de verbondenheid is de stralenboog gedragen door de twee pylonen en het grote bassin met fonteinen dat verwijst naar de wateren tussen Nederland en Indië.

Plaats: aan de Apollolaan bij het Olympiaplein
Datum: 1935
Kunstenaar: Frederik Jan van Hall (1899-1945)
Architect: G.F. Friedhoff
Materiaal: beton, kalksteen, brons, muschelsteen
Afmeting: pylonen hoogte 15 m beeld hoogte 3.50 m
voetstuk hoogte 3.40 m bassin 7 x 3,50 m

Het monument was bedoeld als eerbetoon aan J.B. van Heutsz, in 1898 benoemd tot civiel en militair gouverneur van Atjeh en van 1904 tot 1909 gouverneur-generaal van het voormalig Nederlands-Indië.

De plannen om een monument voor Van Heutsz op te richten was van het begin af aan omstreden. Het monument moest een eerbetoon zijn aan de gouverneur-generaal, die de uitbreiding in de Nederlandse koloniën had voltooid en orde en rust had gebracht. Een man van macht en gezag, die zichzelf de pacificator van Nederlands-Indië noemde. Maar tegenstanders (politici en burgers) beschouwden hem als de bevelhebber van het Koninklijk Nederlands-Indisch leger (KNIL) die duizenden inlanders liet vermoorden tijdens zijn militaire expedities.
Verschillende bekende kunstenaars weigerden de opdracht. Beeldhouwer Frits van Hall nam de opdracht aan samen met ing. G. Friedhoff, met wie hij al eerder het bronzen hek voor het stadhuis in Enschede had gemaakt. De ‘Commissie tot huldiging van J.B. van Heutsz’ had een krijgshaftig monument voor ogen: de generaal te paard. Frits van Hall maakte een monument dat vooral de verbondenheid van Nederland met het voormalig Nederlands-Indië symboliseert en de schoonheid van de archipel laat zien. Symbool van de verbondenheid is de stralenboog gedragen door de twee pylonen en het grote bassin met fonteinen dat verwijst naar de wateren tussen Nederland en Indië. De beeldengroep staat voor het Nederlands gezag in Nederland en de voormalige koloniën. De vrouw op het voetstuk heeft een wetsrol in de hand en aan haar voeten liggen twee leeuwen met wapenschilden, de één van Amsterdam en de ander van Batavia (Jakarta). Het voetstuk is bekleed met tegels en haut-reliëfs. De reliëfs vertellen over de cultuur en planten- en dierenwereld van de Indonesische Archipel. Een man ploegt door een rijstveld met een karbouw, vrouwen hurken bij elkaar, klapperbomen en pisangbomen dragen vruchten, tijgers sluipen door het hoge gras.
Een lange bakstenen muur strekt zich uit aan weerszijde van het bassin. De muren eindigen in een halve krul en vormen daar een beschutte plek met banken. Zes poorten in de muur aan elke kant van de fontein geven doorgang naar het Olympiaplein. Tussen de poorten verbeelden haut-reliëfs de eilanden van de ‘Gordel van Smaragd’.

Op Java geboren

Frits van Hall is in 1899 op Java geboren. Zijn moeder kwam uit een Indische adellijke familie, zijn vader was een Nederlands plantagebeheerder. Na de dood van zijn vader kwam hij, nog jong, naar Nederland. Op de Rijksacademie in Amsterdam leerde hij het boetseren, tekenen en hakken in steen onder leiding van professor Bronner. In 1926 trok Van Hall met een beurs door Frankrijk en Italië. Na zijn huwelijk met de schilderes Jeanne Brandsma ging van Hall wonen en werken in de Valleé de Chevreuse. Maar meestal werkte hij in zijn atelier in Sloterdijk. Frits van Hall begon naam te maken in de jaren 1930 tot 1940 met zijn beeldhouwwerk. Hij kreeg opdrachten uit heel Nederland en gaf lessen. In 1932 nam hij samen met Ing. Friedhoff de opdracht aan voor het Van Heutszmonument.
In de tweede wereldoorlog sloot Frits van Hall zich aan bij het kunstenaarsverzet. Hij weigerde met vele andere linkse kunstenaars lid te worden van de door de bezetter ingevoerde Kultuurkamer. In 1943 werd van Hall gearresteerd en gevangen genomen. Hij kwam in Vught terecht, werd in 1944 naar Dachau gebracht en vervolgens naar Polen. In 1945 werd hij tijdens een gevangenentransport doodgeschoten.

‘Monument Indië Nederland’

Het Van Heutszmonument heeft vanaf de eerste plannen in 1928 geleid tot discussie en verzet. Het voorstel tot oprichten van het monument werd met een kleine meerderheid in de Amsterdamse Gemeenteraad aanvaard, 24 voor en 21 tegen. Bij de onthulling door koningin Wilhelmina in 1935 klonken protesten uit de burgerij. In 1967 en 1984 beschadigden studenten met eigengemaakte bommen twee beelden. Aan de voorkant van het voetstuk, onder de sluipende leeuw, was een bronzen medaillon bevestigd waarop het portret in reliëf van Van Heutsz was afgebeeld in het generaalsuniform. Het medaillon verdween in 1980 en is nooit meer teruggevonden.
Eind 20ste eeuw wilden burgers en bewoners uit de buurt de functie en naam van het monument wijzigen. De stadsdeelraad Oud Zuid zocht een oplossing voor de tegenstrijdige opvattingen en gaf instituut Clingendael de opdracht een onderzoek te doen om meer inzicht te krijgen. Op basis van dit onderzoek en van inspraakrondes besloot de Stadsdeelraad Oud Zuid op 31 januari 2001:
I de naam van het Van Heutszmonument te wijzigen in “Monument Indië Nederland”;
II in plaats van ereteken voor Van Heutsz wordt het een monument dat de gehele koloniale periode omvat;
III de jaartallen 1596 en 1949 op het monument te plaatsen;
IV het Dagelijks bestuur van Amsterdam Oud Zuid opdracht te geven tot het opstellen van een plan van aanpak voor het monument waarin de koloniale periode wordt verteld aan de hand van de geschiedenis van het monument zelf.
Maar de uitvoering van dit besluit laat op zich wachten. Het bakstenen bouwwerk met het bassin en het beeldhouwwerk ligt er nog steeds (2005) verlaten en naamloos bij. Aan elke kant van het hoge vrouwenbeeld zou een rij van zes fonteinen met horizontale bogen in het bassin moeten sproeien. Maar er stroomt geen water, het bassin is leeg.

Literatuur en bronnen

Archief Stedelijk Museum, stamboek no. VBA 1668
De Bekroning, F.J. van Hall 1899-1945. Beeldhouwwerken, tekeningen. ‘De Spiegel Amsterdam’. 1946.
Paul van ‘t Veer, De Atjeh-oorlog. Arbeiderspers 1996.
J.C. Witte, J.B. van Heutsz, leven en legende. Fibula-Van Dishoek. 1976.
Fred Lanzing, Op Rapport. Het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger 1830-1950. Hollands Maandblad 2000 - 8/9.
Stadsdeelblad Afdeling 1, Nummer 241. Naam en functie Van Heutszmonument aan de Apollolaan. Amsterdam 28 november 2000.
Gewenst en niet geliefd. Advies over het monument aan Apollolaan/Olympiaplein. Nederlands Instituut voor Internationale betrekkingen Clingendael in opdracht van het Dagelijks Bestuur van Amsterdam Oud Zuid. 31 mei 2000.